نگاهی به زندگی و آثار فرای اوتو‌، برنده جایزه پریتزکر 2015

فرزند خلف مدرنیسـم

نویسنده: ارشیا اقبالی دبیر بخش ترجمان
برگزاری جایزه پریتزکر ۲۰۱۵ با یک اتفاق عجیب همراه بود؛ «فرای اوتو»‌، معمار آلمانی‌، نهم مارس در ۸۹ سالگی و کمتر از دو ماه پس از اطلاع از برنده‌شدن جایزه پریتزکر ۲۰۱۵ درگذشت و به این ترتیب مراسم پریتزکر بدون حضور برگزیده‌اش برگزار شد...
برگزاری جایزه پریتزکر ۲۰۱۵ با یک اتفاق عجیب همراه بود؛ «فرای اوتو»‌، معمار آلمانی‌، نهم مارس در ۸۹ سالگی و کمتر از دو ماه پس از اطلاع از برنده‌شدن جایزه پریتزکر ۲۰۱۵ درگذشت و به این ترتیب مراسم پریتزکر بدون حضور برگزیده‌اش برگزار شد. ابتکارات اوتو در ابداع و توسعه سازه‌های چادری‌، رویکردهای تازه به معماری و فرم‌های نو‌، از ملموس‌ترین دستاوردهای معماری نیمه دوم قرن گذشته است. جایزه پریتزکر ۲۰۱۵ و درگذشت اوتو بهانه‌ای است تا در این نوشته زندگی و آثار اوتو و تغییرات دنیای معماری را طی زندگی او مرور کنیم.
منصفانه یا غیرمنصفانه‌، «فرای اوتو» اسمی نبود که تا همین چند ماه پیش در مجامع آکادمیک‌، حرفه‌ای‌، خودمانی یا غیرخودمانی معماری سر زبان‌ها باشد؛ تا این‌که اوتو نه‌تنها جایزه پریتزکر را برد‌، بلکه پیش از آنکه جایزه را رسما دریافت کند‌، درگذشت. این البته یک تراژدی نیست: مارتا تورن‌، مدیر اجرایی پریتزکر‌، دو ماه پیش از مرگ اوتو‌، در ژانویه به خانه او رفت تا از جایزه مطلعش کند. نقل شده است که اوتو پس از شنیدن خبر گفت: «من امروز به خاطر دریافت جایزه پریتزکر خیلی خوشحالم و از هیأت داوران و خانواده پریتزکر خیلی متشکرم. من هرگز کاری نکرده‌ام که این جایزه را ببرم. انگیزه من برای معماری‌، طراحی انواع تازه‌ای از ساختمان‌ها بود که به مردم فقیر و بیچاره‌، به‌خصوص پس از فجایع و بلایای طبیعی‌، کمک کند ... شما‌، اینجا‌، مرد خیلی خوشحالی را پیش‌رویتان دارید ... ».
چنین پایانی برای یک معمار بسیار رؤیایی است؛ پس از مرگش رسانه‌های عمومی و روزنامه‌ها(همان‌ها كه برای تفهیم ارزش جایزه به غیر معمارها ‌، پریتزكر را نوبل معماری می‌خوانند) برای آن‌که «فرای اوتو» را به عوام معرفی کنند‌، او را «مبدع برخی از مهم‌ترین سازه‌ها و ایده‌های مهندسی قرن بیستم»‌، «قهرمان سازه‌های چادری بی‌نظیر» و امثال این‌ها لقب دادند؛ستاره‌های معماری در این‌که خود را «مدیون فرای اوتو» و «حقیقتا مستحق پریتزکر» بخوانند با یکدیگر مسابقه دادند.جالب این بود كه بسیاری فكر می‌كردند فرای اوتو مدت‌ها پیش برنده پریتزكر شده‌است. به نظر‌، هیچ‌کس از برنده‌شدن اوتو و تجلیل از او ناراضی نیست؛ چنین چیزی در حرفه معماری واقعا نادر است!»
با این حال باز هم این سؤال مطرح می‌شود که چرا فرای اوتو ستاره نبود؟ یا بهتر بگویم: چرا مایی که حتی غذای مورد علاقه ستاره - معمارهای محبوب‌مان را هم از بر هستیم‌، کمتر درباره اوتو یا این‌که اصلا چرا باید پریتزکر (یا هر جایزه دیگری) را ببرد‌، می‌دانیم؟ این‌گونه سؤال‌ها‌، البته‌، همیشه چالشی وسوسه انگیز‌، و در عین حال خوراکی دندان‌گیر‌، برای منتقدان و مورخان معماری پیش می‌کشند؛ جست‌وجوی پاسخی برای این‌ها نه‌تنها فرصتی است برای جبران کمترشناختن اوتو‌، بلکه زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره زاویه‌ها و سازوکارهای پیچیده حرفه معماری فراهم می‌آورد.
frei.jpg
اسیر جنگی؛ یک معمار آزاد
کیفیت دراماتیک زندگی اوتو تنها به پایان زندگی‌اش محدود نیست؛ ماجرای پیداکردن انگیزه‌اش برای معماری هم دست‌کمی از فیلم‌نامه یک فیلم خوش‌آب‌ورنگ احساسی هالیوودی درباره جنگ‌جهانی دوم ندارد. فرای اوتو در سال ۱۹۲۵ در «سیگمار» آلمان به دنیا آمد و در برلین بزرگ شد. پدر و پدربزرگش هر دو مجسمه‌ساز بودند و سرگرمی‌های فرای هم در نوجوانی سنگ‌تراشی و پرواز با گلایدر بود. وقتی در سال ۱۹۴۳ دیپلمش را برای ورود به دانشگاه دریافت کرد‌، معماری را برگزید؛ اما اجازه این کار به او داده نشد؛ در عوض برای خدمت وظیفه در ارتش آلمان نازی فراخوانده شد و ابتدا به‌عنوان خلبان آموزش دید. خودش دراین‌باره می‌گوید: «دیدن شهرهایی که در آتش می‌سوزند‌، از بالا‌، برای یک دانشجو سخت‌ترین درس است». اما با بالاگرفتن جنگ و تنگ‌ترشدن عرصه بر آلمان‌، نیازی به خلبان نبود و اوتو به عنوان پیاده‌نظام به خدمت درآمد؛ تا این‌که در آوریل ۱۹۴۵ در نزدیکی نورنبرگ به اسارت گرفته شد. او برای دو سال در اردوگاه اسیران جنگی در حوالی شارتر فرانسه زندگی کرد؛ جایی که به‌عنوان معمار اردوگاه به کار گرفته شد و به دلیل کمبود مواد و مصالح یاد گرفت چطور سازه‌های مختلف را با حداقل مصالح بنا کند؛ مهارتی که بعدها اساس معماری‌اش را شکل داد؛ موقعیتی که او را در عمق اسارت‌، به معنای نامش در آلمانی‌، یعنی «آزاد»‌، نزدیک می‌کرد.
پس از جنگ‌، در سال ۱۹۴۸‌، اوتو به کشورش‌، جایی که به‌زودی آلمان‌غربی نام می‌گرفت‌، بازگشت و تحصیلات معماری‌اش را در دانشگاه فنی برلین به پایان رساند و با بورس تحصیلی به آمریکا سفر کرد تا در دانشگاه ویرجینیا جامعه‌شناسی و توسعه شهری بخواند و در ضمن‌، از آثار فرانک لویدرایت‌، اریک مندلسون‌، میس ون درروهه‌، ریچارد نوترا و دیگران دیدن کند...



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code