اندیشه

منظــر فرهنگی

سـیر تحول مفهوم منظر فرهنگی

نویسنده: علــی بامداد پژوهشـگر دوره دکتری مرمت ابنیـه و بافت‌های تاریخی‌، دانشگاه هنر اصفهان
مناظر فرهنگی بیانگر آخرین دستاورد بشریت در زمینه میراث فرهنگی‌، شناخت و حفاظت از آن است...
مناظر فرهنگی بیانگر آخرین دستاورد بشریت در زمینه میراث فرهنگی‌، شناخت و حفاظت از آن است. این مفهوم‌، ابتدا توسط جغرافی‌دانان آمریکایی در دهه دوم قرن بیستم  میلادی مطرح شد و در ادبیات آکادمیک این حوزه‌، بسط و گسترش یافت. معروف‌ترین این گروه‌ها‌، «کارل ساور»‌، «مکتب جغرافیای فرهنگی برکلی» و «مکتب جغرافیای فرهنگی نو» بودند. مرکز ثبت‌، با شکل‌گیری کنوانسیون‌های بین‌المللی برای حفاظت از میراث فرهنگی و درک ضرورت مستندنگاری این آثار به ابزاری نیاز داشت تا بتواند آن‌ها را در زمینه‌ای گسترده‌تر از آن‌چه صرفا به‌عنوان یک تک‌بنا نگاشته می‌شود‌، شناسایی کند؛ به بیان دیگر‌، این مرکز در پی مستندنگاری و واکاوی دقیق فرآیند آمیخته‌شدن اثر با بستر خود بود؛ بنابراین مفهوم منظر فرهنگی از ادبیات جغرافی‌دانان به ادبیات میراث جهانی وارد و به‌تدریج به‌عنوان مفهومی باارزش‌، شناسایی و معرفی شد. در روند یازده‌ساله رشد این مفهوم‌، فرآیند جزءبه‌کل در تعریف مفهوم منظر فرهنگی مشاهده می‌شود. با استناد به نشریه ۲۶  یونسکو‌، این امر به آن دلیل بود که معیارهای جزئی در روند ثبت مناظر فرهنگی برای کشورهای عضو اشکالاتی را به‌وجود می‌آورد؛ ازاین‌رو این کنوانسیون به «کلی‌سازی» یا به عبارتی «واحدسازی» معیارهای ثبت مناظر فرهنگی با تعریف یکپارچه آن کوشید.

منظر فرهنگی چیست؟
منظرهای فرهنگی‌، دارایی فرهنگی و نمایان‌گر کار طبیعت و انسان هستند. منظرهای فرهنگی نمایان‌گر عینی تکامل جامعه انسانی و استقرار آن‌ها طی زمان هستند که از محدودیت‌های فیزیکی یا فرصت‌های ارائه‌شده توسط محیط طبیعی و نیروهای اجتماعی‌، اقتصادی و فرهنگی متوالی (خارجی و داخلی) تأثیر پذیرفته‌اند. منظرها باید بر مبنای ارزش‌های جهانی برجسته و نیز نمادین‌‌بودن برحسب یک منطقه زمینی - فرهنگی‌، تعریف شوند؛ همچنین باید ظرفیت منظرها برای آشکارسازی عناصر فرهنگی متمایز و اساسی این مناطق مشخص شود.
«منظر فرهنگی» بستر نوعی بروز تعامل میان بشر و محیط طبیعی او را شکل می‌دهد. منظرهای فرهنگی اغلب تکنیک‌های ویژه کاربری پایدار زمین را بازتاب می‌دهند و در این راه‌، ویژگی‌ها و محدودیت‌های محیط طبیعی مادر خود و نیز ارتباط ویژه معنوی با طبیعت را لحاظ می‌کنند. حمایت از منظرها فنون مدرن کاربری زمین را ارتقا می‌دهد و بر ارزش‌های طبیعی منظر می‌افزاید. وجود پیوسته فرم‌های سنتی کاربری زمین‌، پشتیبان تنوع‌های زیستی در مناطق گوناگون جهان است؛ بنابراین حمایت از منظرهای فرهنگی سنتی، برای حفظ گونه‌های زیستی نیز مفید است. (Rossler, 2002:119)
بر این اساس‌، سه نوع دسته‌بندی برای مناظر فرهنگی ارائه می‌شود:
منظرهای طراحی‌شده: ساده‌ترین آن‌ها از نظر امکان شناسایی‌، منظرهایی است که توسط انسان و با هدفی مشخص آفریده شده است. باغ‌ها و منظرهای طراحی‌شده از این دست هستند؛ زیرا به دلایل زیباشناختی ساخته شده‌اند و اغلب با یادمان‌های دینی یا دیگر بناهای یادمانی نیز مرتبطند.
منظرهای ارگانیک: منظرهایی که به ‌گونه ارگانیک تحول یافته‌اند «منظرهای ارگانیک» نام می‌گیرند؛ آن‌ها از یک مفهوم یا موضوع ابتدایی اجتماعی‌، اقتصادی‌، اداری یا مذهبی ریشه گرفته‌اند و فرم کنونی خود را در پیوند با محیط طبیعی یا واکنش به آن به ‌دست آورده‌اند. منظرهای ارگانیک‌، فرآیند تکامل را در فرم‌، ویژگی‌ها و مؤلفه‌های خود بازتاب می‌دهند و خود به دو گونه تقسیم می‌شوند:
«منظر فسیلی» که فرآیند تکامل آن در زمانی خاص (چه ناگهانی و چه ادواری) پایان یافته است؛ اما ویژگی‌های مهم متمایز آن کماکان به‌صورت مادی مشاهده می‌شود.
«منظر متداوم / پیوسته» که کماکان در جامعه معاصر‌، مرتبط با شیوه‌های سنتی‌، نقشی فعال ایفا می‌کند و فرآیند تکامل آن کماکان جاری است. منظر پیوسته، شواهد مادی مهمی از تکامل خود را طی زمان ارائه می‌دهد.
منظر پیوندی: این‌گونه منظرها توسط پیوندهای نیرومند مذهبی‌، هنری‌، فرهنگی یا عناصر طبیعی به جای شواهد فرهنگی - مادی توجیه می‌شوند؛ پیوندهایی که ممکن است بی‌اهمیت یا حتی غایب باشند.
بسیاری از منظرهای فرهنگی مشخصات هر سه گونه را دارند؛ مثلا ملاحظات زیبایی‌شناختی نسبت به دیگر ارزش‌ها در منظرهای طراحی‌شده غالب هستند؛ اما به دلیل سرشت ارگانیک طبیعت و استفاده مداوم انسان‌ها از آن در همه زمان‌ها‌، «منظر پیوسته» نیز محسوب می‌شوند.

سیر تحول مفهوم منظر فرهنگی
منظرهای طراحی‌شده متعددی در قالب باغ‌های تزیینی‌، مجتمع‌های مذهبی و زمین‌های شکار‌، در زمان‌های پیش از تاریخ و نیز قرون وسطی‌، در مکان‌های مختلفی مانند آسیای جنوب‌غربی‌، هند و اروپا ساخته شده بود و درواقع «منظر فرهنگی» مفهومی جدید نیست. خاستگاه مفهومی این اصطلاح که هم‌اکنون با هدف حفظ میراث جهانی استفاده می‌شود‌، به متون تاریخ‌دانان آلمانی و جغرافی‌دانان فرانسوی نیمه و اواخر قرن نوزدهم متعلق است و در ابتدای قرن بیستم توسط کارل ساور2 در ایالات متحد رایج شد؛ اما نکته مهم آن است که این مفهوم تا پیش از دهه نود تنها در جوامع آکادمیک مطرح بود، در دهه ۹۰ قرن بیستم میلادی توسط کمیته میراث جهانی پذیرفته شد؛ از طریق مرکز میراث جهانی در سراسر دنیا رواج یافت و هم‌اکنون به‌طور گسترده به‌کار می‌رود. (همان: ۷) رسمیت یافتن منظرها به‌مثابه آثار ارزشمند میراث جهانی‌، با ویژگی‌ها و فرآیندهایی نیازمند حمایت‌، محافظت و مدیریت‌، حاصل این نگرش است. (ICCROM,1993)
تعبیر میراث فرهنگی در سال‌های دهه ۹۰ قرن بیستم گستره فراگیرتری را در بر گرفت؛ آن‌چنان‌که گونه‌هایی از مکان‌های فرهنگی زنده‌، محوطه‌های مقدس و منظرهای فرهنگی در فهرست جهانی سازمان یونسکو گنجانده شدند. مفهوم منظر فرهنگی توجهی جهانی را به خود جلب کرد. منظرهای فرهنگی فصل مشترک «طبیعت» و «میراث ملموس و ناملموس» و محل تبلور چندگانگی زیست‌شناختی و فرهنگی به شمار می‌روند. آن‌ها همچنین بافتی منسجم از شبکه روابط و جوهره فرهنگ و هویت مردم را ارائه می‌دهند. منظرهای فرهنگی از سویی نقطه تمرکز نواحی حمایت‌شده در بستر اکوسیستمی بزرگ‌تر هستند و از سوی دیگر «نماد» شناسایی روزافزون پیوندهای بنیادین بین جوامع محلی و میراث آن‌ها‌، همچنان که نوع بشر و محیط طبیعی‌، به شمار می‌آیند. منظرهای فرهنگی میراث جهانی،  محوطه‌هایی هستند که به‌منظور حفظ ارزش‌های برجسته و ایجاد تعامل میان مردم و محیط‌شان از سوی کنوانسیون میراث جهانی یونسکو حمایت قانونی می‌شوند. (Rossler, 2002:7)
کنوانسیون میراث جهانی در سال ۱۹۷۲ به‌طور جاری‌، ۱۷۶ وابسته دولتی داشت و به‌منظور «اطمینان‌یافتن از شناسایی‌، حمایت‌، محافظت‌، نمایش و انتقال ارزش‌های برجسته جهانی میراث فرهنگی و طبیعی به نسل‌های آینده» فعالیت می‌کرد. از آن زمان کنوانسیون با ۱۸۲ کشور عضو و ۸۱۲ دارایی متمرکز در ۱۳۷ کشور در فهرست میراث جهانی‌، به یک ابزار قانونی کلیدی در روند حفظ میراث بدل شد و نقشی بنیادین در رواج‌، شناسایی و مدیریت میراث در مناطق مختلف جهان ایفا کرد. ثبت ۵۳ منظر فرهنگی در نواحی مختلف جهان تأثیر بسزایی در بسیاری برنامه‌های دیگر داشته است. گذر از مفهوم محوطه‌های طبیعی استثنایی و پارک‌های ملی (بدون درنظرگرفتن مردم) به محوطه‌های میراث جهانی طراحی‌شده در قالب منظر فرهنگی را می‌توان نمونه‌ای از این فرآیند دانست...



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code